On Kazakh naming traditions (Names.txt, in full)
Дереккөз: legacy/replace/Samples/Names.txt, in full
Түпнұсқа (кирилл)
Балаларға бүгінгі жарқын өмір, бақытты дәуір талабына сай жарасты да лайықты есім қою халық діттеп отырған мүдделі де маңызды мәселенің бірі болып саналады. Ата-ана дүниеге келген перзентке мағынасы айқын, әдемі де, айшықты сұлу есім беруді қалайды, бірақ олар қай атты таңдауда, одан кейін оны жазуда қиналысқа ұшырап отырады.
Бұл өмірлік мәселе. Сондықтан адамдарға есім беру мәселесі барлық уақытта да адамдарды толғантып келді, қазіргі кезде өзекті күйінде қалып отыр. Балаға жарасымды есім беруге ата-ана, олардың туған-туыс, жора-жолдастары ғана емес, жергілікті халық депутаттары кеңестері мен Азаматтық хал актілерін тіркеу бөлімдері де толық мүдделі. Адам есімі қоғам өмірі мен оны қоршаған ортамен тығыз байланысты.
Ұрпаққа жарасымды есім беру - ежелден келе жатқан, ізі суымаған жалпы халықтың игі дәстүрi. Есімдер де халық тіліндегі сөздер сияқты өмір сүріп, ескіріп әрі жаңарып отырады. Олар да ғасырлар үшін қарт шежіре сияқты ұрпаққа жеткізіп отырады.
Антропонимдер тілдегі сөздік құрамның бір бөлігі болып саналады. Ол өз арнасын жалпы халық тілі қорынан алады да тіліміздің ішкі заңына сәйкес дамиды. Сөйтіп ол тілдегі сөздердің (лексиканың) барлық салаларынан жасалады. Қазақ есімдерінің басым тобы халқымыздың өткен замандардан бастап күні бүгінге дейін мәдени-тарихи өмір бейнесін анық көрсетеді.
Лексикалық тұрғыдан қарағанда, олардың көне қабаттары негізгі де ұйытқы тірек боп табылып, төмендегідей лексика-семантикалық топқа жіктеледі.
Мал шаруашылығымен байланысты есімдер: Бота, Бұқа, Аққозы, Құлыншақ, Жылқыбай, Қозы т.б.
Табиғат құбылысымен байланысты есімдер: Таубай, Боран, Толғанай, Айым т.б.
Аңдар мен үй хайуанаттары және құстармен байланысты есімдер: Арыстан, Түлкібай, Лашын т.б.
Асыл металдар мен қымбат заттар атауларына байланысты есімдер: Алтын, Болат, Маржан т.б.
Өсімдік аттарына байланысты: Қызғалдақ, Райхан, Раушан, Гүлжан т.б.
Жеміс-жидек атауларымен байланысты: Алма, Мейіз, Анар, Жаңғақ, Өрік т.б.
Туыстық атаулармен байланысты: Атабек, Баба, Туғанбай, Жиенбай т.б.
Жер-су аттарына қойылған есімдер: Алатау, Еділ, Орал, Алтай, Жарқын т.б.
Үй-жиһаздарымен, мүліктерге байланысты: Шара, Табақбай, Айнагүл т.б.
10. Түрлі тағам аттарына байланысты есімдер: Айранбай, Шырынбай, Шекер, Сүттібай т.б.
Балаларға ат қоюды ертеде белгілі дәрежеде ырым мен дәстүр ерекше орын алып отырған. Олардың кейбірін сөздің киелі күшімен де байланыстырып отырушылық көне дәуірден бар құбылыс. Сол ескі замандарда балаларға көз тиюден немесе жын-шайтаннан сақтау мақсатымен елеусіз оғаш есімдер қойып отырған. Мәселен, Итбай, Күшікбай, Жаманбай тағы басқа.
Есім берудегі кеңінен тараған дәстүрдің бірі – сан есіммен байланысты болып келеді. Ондай сан есімдерден қойылған кісі аттары бір сан есімінен мың санына дейін кездеседі. Мысалы: Бірбай, Біржан, Бесбай, Жетібай, Сегізбай, Елубай, Сексенбай, Тоқсанбай, Жүзбай, Мыңбай. Керісінше, сан есімнен қойылған әйел есімдері некен-саяқ қана. Ал, балаларға жарасымды да сұлу есім беруде ешбір шек болмаған есімдер тарихында ғасырлар бойы жаңару, ескіру, архаизмге айналу процесі болып отырады. Адамға ат қоюдың себептері алуан - түрлі тілек-мақсаттармен байланысты да болып отырған. Бұл заңды құбылыс. Адамға ат қоюдың себептері алуан түрлі тілек-мақсаттармен байланысты да болып отырған.
1. Бала дәулетті де бай, ауқатты болсын деген тілекпен қойылған есімдер: Байбол, Дәулетбай, Алтынбай, Малбай т.б.
2. Күшті де батыл, қырағы да сақ, ержүрек болсын деп қойылған есімдер: Арыстан, Батыр, Тарғын т.б.
3. Бала сұлу да көрікті, ажарлы да әдемі болсын деген тілекпен қойылған есімдер: Айсұлу, Әсем, Нұрсұлу, Ботагөз.
4. Денсаулығы зор болып, ұзақ жасасын деген тілекпен қойылған есімдер: Ұзақ, Өмірзақ, Мыңжасар.
5. Бала ақылды да тапқыр болсын деген тілекпен қойылған есімдер: Ақылбай, Ақылбек, Данышпан.
6. Бала мырза да жомарт болсын деп қойылған есімдер: Жомарт, Мырзабек, Мәртай.
Есімдерді таңдап, талғап қоюда бұлардан басқа да белгілер мен түрлі нышан, әр түрлі жағдаяттар болып отырған. Мәселеге, Аманжан, Қаржаубай, Жолай тағы басқа.
Көп ретте ертедегі есімдер халықтың әдет-ғұрып, салт-сана, тарихи дәстүрлерімен байланысты қойылып отырғаны белгілі. Ал балалары тұрмай өле берген үйлерде өмірге жаңа келген сәбилерге: Тоқтар, Тұрар, Тұрсын деген есімдер қойылып отырған.
Батырлар жырларындағы халық батырлары мен тамаша, ақылды да парасатты тарихи адамдардың дәстүрлі есімдері ұрпақтан-ұрпаққа жетіп, күні бүгінге дейін қойылып келе жатыр.
Тіліміздегі кеңінен тараған екі не үш сөздерден құралған күрделі тұлғасы есімдердің көбірек кездесетіндері – құрамында бай, бек, би, хан, сұлтан, төре, шах, ханым компоненттері (сыңарлары) бар есімдер. Тарихи сипаты жағынан бұл сөздер архаизм әрі историзм ретінде келмеске кеткен әлеуметтік терминдер.
Қазақ халқы тарихында феодал ақсүйектер – өздерінің әлеуметтік тегін немесе атақ дәрежесін көрсету мақсатымен бай, бек, би, төре сияқты сөздерді өз есімдеріне қосып, қосақтай айтып отырған еді. Бұл анықтауыш сипаттағы тұлғалар сол замандардан бастап жалпы халық есімдері құрамында да жиі кездесетін.
Бірақ біздің советтік дәуірде анықтауыштар әуелі мағыналарынан айырылса, енді біреулері жаңа мағынаға ие болды. Мәселен, мырза қазіргі кезде «қайырымды», «жомарт», «мәрт адам», «бай», «әлді», «қуатты». Бұл күнде ата-аналар балаларына – бай, бек, би, сұлтан, төре сөздері арқылы жасалған есімдерді сирек беріп, балаларға мән-мағынасы айқын да анық, сұлу да көркем есімдер береді:
Мәселен, Басат, Азат, Артур, Айбек, Серік, Алма, Дина, Мира, Сәуле тағы басқа.
Кейбір есімдердің мән-мағынасы (семантикасы) мен дыбыстық сипаттары арқылы белгілі бір аймақ тұрғындарының тілдік ерекшеліктерін анық байқауға болады. Сол жергілікті тілдер негізінде қойылған есімдердің алуан түрлі тұлғалары мен тұрмыстың варианттары да ерекшеленіп тұрады. Атап айтқанда, оңтүстік, тұрғындары есімдеріне дауыссыз еріндік және сонар мдыбыстары орнына қатаң дауысты п дыбысы қолданылса, сол пдыбысы орнына сонар м дыбысының қолданылуы есімдер мен фамилиялардың тек басқа буындарында ғана емес, ортасында да кездесіп отырады. Мәселен, Пақтагүл (әдеби тілдегі Мақтагүл орнына), Палым (Балым); Полат (Болат), Палымбет (Болымбет) т.б.
Алматы, Жамбыл, Талдықорған облыстарында, сондай-ақ Семей, Шығыс Қазақстан облыстарының кейбір аудандарында әдеби тіліміздегі дауыссыз ұяң ш-дыбысы орнына тіл алды ч-дыбысы қолданылады. Мәселен, Ақчал, Чегебай, Чотбай, Чойбек т.б.
Тілімізде халықтың осындай ұлттық психологиялық түсінік, ырым, наным-сенім негізінде дүниеге келген есімдер өте көп. Айталық, аты аңызға айналған Қорқыт есімінің шығу тарихы «Қорқыт ата» кітабында: «Қорқыт ата дүниеге келгенде, табиғат алай-дүлей қаһарына мініп, көк аспанды қара бұлт басып, бірнеше күн қараңғылық билеп, елдің зәре құтын қашырған күн болыпты» делінген. Халықты қорқытқан бала деп атын Қорқыт атапты десе, енді бір деректерде Қорқыт түбірі – құт - береке, байлық, ырыс мағынасында қойылған есім делінеді.
QazaqKey
Balalarga bügingi zharkyn ömir, bakytty däwir talabyna saj zharasty da lajykty esim kojuw khalyk dittep otyrgan müddeli de mañyzdy mäseleniñ biri bolyp sanalady. Ata-ana dünijege kelgen perzentke magynasy ajkyn, ädemi de, ajshykty suluw esim beruwdi kalajdy, birak olar kaj atty tañdawda, odan kejin ony zhazuwda kinalyska ushyrap otyrady.
Bul ömirlik mäsele. Sondyktan adamdarga esim beruw mäselesi barlyk wakytta da adamdardy tolgantyp keldi, kazirgi kezde özekti küjinde kalyp otyr. Balaga zharasymdy esim beruwge ata-ana, olardyñ tuwgan-tuwys, zhora-zholdastary gana emes, zhergilikti khalyk deputattary keñesteri men Azamattyk khal aktilerin tirkew bölimderi de tolyk müddeli. Adam esimi kogam ömiri men ony korshagan ortamen tygyz bajlanysty.
Urpakka zharasymdy esim beruw - ezhelden kele zhatkan, izi suwymagan zhalpy khalyktyñ igi dästüri. Esimder de khalyk tilindegi sözder syjakty ömir sürip, eskirip äri zhañaryp otyrady. Olar da gasyrlar üshin kart shezhire syjakty urpakka zhetkizip otyrady.
Antroponimder tildegi sözdik kuramnyñ bir böligi bolyp sanalady. Ol öz arnasyn zhalpy khalyk tili korynan alady da tilimizdiñ ishki zañyna säjkes damidy. Söjtip ol tildegi sözderdiñ (leksikanyñ) barlyk salalarynan zhasalady. Kazak esimderiniñ basym toby khalkymyzdyñ ötken zamandardan bastap küni büginge dejin mädenij-tarikhyj ömir bejnesin anyk körsetedi.
Leksikalyk turgydan karaganda, olardyñ köne kabattary negizgi de ujytky tirek bop tabylyp, tömendegidej leksika-semantikalyk topka zhikteledi.
Mal sharuwashylygymen bajlanysty esimder: Bota, Buka, Akkozy, Kulynshak, Zhylkybaj, Kozy t.b.
Tabigat kubylysymen bajlanysty esimder: Tawbaj, Boran, Tolganaj, Ajym t.b.
Añdar men üj khajuwanattary zhäne kustarmen bajlanysty esimder: Arystan, Tülkibaj, Lashyn t.b.
Asyl metaldar men kymbat zattar atawlaryna bajlanysty esimder: Altyn, Bolat, Marzhan t.b.
Ösimdik attaryna bajlanysty: Kyzgaldak, Rajkhan, Rawshan, Gülzhan t.b.
Zhemis-zhidek atawlarymen bajlanysty: Alma, Mejiz, Anar, Zhañgak, Örik t.b.
Tuwystyk atawlarmen bajlanysty: Atabek, Baba, Tuwganbaj, Zhijenbaj t.b.
Zher-suw attaryna kojylgan esimder: Alataw, Edil, Oral, Altaj, Zharkyn t.b.
Üj-zhihazdarymen, mülikterge bajlanysty: Shara, Tabakbaj, Ajnagül t.b.
10. Türli tagam attaryna bajlanysty esimder: Ajranbaj, Shyrynbaj, Sheker, Süttibaj t.b.
Balalarga at kojuwdy ertede belgili därezhede yrym men dästür erekshe oryn alyp otyrgan. Olardyñ kejbirin sözdiñ kijeli küshimen de bajlanystyryp otyruwshylyk köne däwirden bar kubylys. Sol eski zamandarda balalarga köz tijuwden nemese zhyn-shajtannan saktaw maksatymen elewsiz ogash esimder kojyp otyrgan. Mäselen, Itbaj, Küshikbaj, Zhamanbaj tagy baska.
Esim beruwdegi keñinen taragan dästürdiñ biri – san esimmen bajlanysty bolyp keledi. Ondaj san esimderden kojylgan kisi attary bir san esiminen myñ sanyna dejin kezdesedi. Mysaly: Birbaj, Birzhan, Besbaj, Zhetibaj, Segizbaj, Eluwbaj, Seksenbaj, Toksanbaj, Zhüzbaj, Myñbaj. Kerisinshe, san esimnen kojylgan äjel esimderi neken-sajak kana. Al, balalarga zharasymdy da suluw esim beruwde eshbir shek bolmagan esimder tarikhynda gasyrlar bojy zhañaruw, eskiruw, arkhaizmge ajnaluw procesi bolyp otyrady. Adamga at kojuwdyñ sebepteri aluwan - türli tilek-maksattarmen bajlanysty da bolyp otyrgan. Bul zañdy kubylys. Adamga at kojuwdyñ sebepteri aluwan türli tilek-maksattarmen bajlanysty da bolyp otyrgan.
1. Bala däwletti de baj, awkatty bolsyn degen tilekpen kojylgan esimder: Bajbol, Däwletbaj, Altynbaj, Malbaj t.b.
2. Küshti de batyl, kyragy da sak, erzhürek bolsyn dep kojylgan esimder: Arystan, Batyr, Targyn t.b.
3. Bala suluw da körikti, azharly da ädemi bolsyn degen tilekpen kojylgan esimder: Ajsulu, Äsem, Nursulu, Botagöz.
4. Densawlygy zor bolyp, uzak zhasasyn degen tilekpen kojylgan esimder: Uzak, Ömirzak, Myñzhasar.
5. Bala akyldy da tapkyr bolsyn degen tilekpen kojylgan esimder: Akylbaj, Akylbek, Danyshpan.
6. Bala myrza da zhomart bolsyn dep kojylgan esimder: Zhomart, Myrzabek, Märtaj.
Esimderdi tañdap, talgap kojuwda bulardan baska da belgiler men türli nyshan, är türli zhagdajattar bolyp otyrgan. Mäselege, Amanzhan, Karzhawbaj, Zholaj tagy baska.
Köp rette ertedegi esimder khalyktyñ ädet-guryp, salt-sana, tarikhyj dästürlerimen bajlanysty kojylyp otyrgany belgili. Al balalary turmaj öle bergen üjlerde ömirge zhaña kelgen säbilerge: Toktar, Turar, Tursyn degen esimder kojylyp otyrgan.
Batyrlar zhyrlaryndagy khalyk batyrlary men tamasha, akyldy da parasatty tarikhyj adamdardyñ dästürli esimderi urpaktan-urpakka zhetip, küni büginge dejin kojylyp kele zhatyr.
Tilimizdegi keñinen taragan eki ne üsh sözderden kuralgan kürdeli tulgasy esimderdiñ köbirek kezdesetinderi – kuramynda baj, bek, bij, khan, sultan, töre, shakh, khanym komponentteri (syñarlary) bar esimder. Tarikhyj sipaty zhagynan bul sözder arkhaizm äri istorizm retinde kelmeske ketken älewmettik terminder.
Kazak khalky tarikhynda feodal aksüjekter – özderiniñ älewmettik tegin nemese atak därezhesin körsetuw maksatymen baj, bek, bij, töre syjakty sözderdi öz esimderine kosyp, kosaktaj ajtyp otyrgan edi. Bul anyktawysh sipattagy tulgalar sol zamandardan bastap zhalpy khalyk esimderi kuramynda da zhiji kezdesetin.
Birak bizdiñ sovettik däwirde anyktawyshtar äweli magynalarynan ajyrylsa, endi birewleri zhaña magynaga ije boldy. Mäselen, myrza kazirgi kezde «kajyrymdy», «zhomart», «märt adam», «baj», «äldi», «kuwatty». Bul künde ata-analar balalaryna – baj, bek, bij, sultan, töre sözderi arkyly zhasalgan esimderdi sirek berip, balalarga män-magynasy ajkyn da anyk, suluw da körkem esimder beredi:
Mäselen, Basat, Azat, Artuwr, Ajbek, Serik, Alma, Dina, Mira, Säwle tagy baska.
Kejbir esimderdiñ män-magynasy (semantikasy) men dybystyk sipattary arkyly belgili bir ajmak turgyndarynyñ tildik erekshelikterin anyk bajkawga bolady. Sol zhergilikti tilder negizinde kojylgan esimderdiñ aluwan türli tulgalary men turmystyñ varianttary da erekshelenip turady. Atap ajtkanda, oñtüstik, turgyndary esimderine dawyssyz erindik zhäne sonar mdybystary ornyna katañ dawysty p dybysy koldanylsa, sol pdybysy ornyna sonar m dybysynyñ koldanyluwy esimder men familijalardyñ tek baska buwyndarynda gana emes, ortasynda da kezdesip otyrady. Mäselen, Paktagül (ädebij tildegi Maktagül ornyna), Palym (Balym); Polat (Bolat), Palymbet (Bolymbet) t.b.
Almaty, Zhambyl, Taldykorgan oblystarynda, sondaj-ak Semej, Shygys Kazakstan oblystarynyñ kejbir awdandarynda ädebij tilimizdegi dawyssyz ujañ sh-dybysy ornyna til aldy ch-dybysy koldanylady. Mäselen, Akchal, Chegebaj, Chotbaj, Chojbek t.b.
Tilimizde khalyktyñ osyndaj ulttyk psikhologijalyk tüsinik, yrym, nanym-senim negizinde dünijege kelgen esimder öte köp. Ajtalyk, aty añyzga ajnalgan Korkyt esiminiñ shyguw tarikhy «Korkyt ata» kitabynda: «Korkyt ata dünijege kelgende, tabigat alaj-dülej kaharyna minip, kök aspandy kara bult basyp, birneshe kün karañgylyk bilep, eldiñ zäre kutyn kashyrgan kün bolypty» delingen. Khalykty korkytkan bala dep atyn Korkyt atapty dese, endi bir derekterde Korkyt tübiri – kut - bereke, bajlyk, yrys magynasynda kojylgan esim delinedi.
«Ортақ түркі әліпбиі (CTA)»
Balalarğa bügingi jarqın ömir, baqıttı däuir talabına say jarastı da layıqtı esim qoiu halıq dittep otırğan müddeli de mañızdı mäseleniñ biri bolıp sanaladı. Ata-ana düniege kelgen perzentke mağınası ayqın, ädemi de, ayşıqtı sūlu esim berudi qalaydı, biraq olar qay attı tañdauda, odan keyin onı jazuda qinalısqa ūşırap otıradı.
Būl ömirlik mäsele. Sondıqtan adamdarğa esim beru mäselesi barlıq uaqıtta da adamdardı tolğantıp keldi, qazirgi kezde özekti küyinde qalıp otır. Balağa jarasımdı esim beruge ata-ana, olardıñ tuğan-tuıs, jora-joldastarı ğana emes, jergilikti halıq deputattarı keñesteri men Azamattıq hal aktilerin tirkeu bölimderi de tolıq müddeli. Adam esimi qoğam ömiri men onı qorşağan ortamen tığız baylanıstı.
Ūrpaqqa jarasımdı esim beru - ejelden kele jatqan, izi suımağan jalpı halıqtıñ igi dästüri. Esimder de halıq tilindegi sözder siiaqtı ömir sürip, eskirip äri jañarıp otıradı. Olar da ğasırlar üşin qart şejire siiaqtı ūrpaqqa jetkizip otıradı.
Antroponimder tildegi sözdik qūramnıñ bir böligi bolıp sanaladı. Ol öz arnasın jalpı halıq tili qorınan aladı da tilimizdiñ işki zañına säykes damidı. Söytip ol tildegi sözderdiñ (leksikanıñ) barlıq salalarınan jasaladı. Qazaq esimderiniñ basım tobı halqımızdıñ ötken zamandardan bastap küni büginge deyin mädeni-tarihi ömir beynesin anıq körsetedi.
Leksikalıq tūrğıdan qarağanda, olardıñ köne qabattarı negizgi de ūyıtqı tirek bop tabılıp, tömendegidey leksika-semantikalıq topqa jikteledi.
Mal şaruaşılığımen baylanıstı esimder: Bota, Būqa, Aqqozı, Qūlınşaq, Jılqıbay, Qozı t.b.
Tabiğat qūbılısımen baylanıstı esimder: Taubay, Boran, Tolğanay, Ayım t.b.
Añdar men üy hayuanattarı jäne qūstarmen baylanıstı esimder: Arıstan, Tülkibay, Laşın t.b.
Asıl metaldar men qımbat zattar ataularına baylanıstı esimder: Altın, Bolat, Marjan t.b.
Ösimdik attarına baylanıstı: Qızğaldaq, Rayhan, Rauşan, Güljan t.b.
Jemis-jidek ataularımen baylanıstı: Alma, Meyiz, Anar, Jañğaq, Örik t.b.
Tuıstıq ataularmen baylanıstı: Atabek, Baba, Tuğanbay, Jienbay t.b.
Jer-su attarına qoyılğan esimder: Alatau, Edil, Oral, Altay, Jarqın t.b.
Üy-jihazdarımen, mülikterge baylanıstı: Şara, Tabaqbay, Aynagül t.b.
10. Türli tağam attarına baylanıstı esimder: Ayranbay, Şırınbay, Şeker, Süttibay t.b.
Balalarğa at qoiudı ertede belgili därejede ırım men dästür erekşe orın alıp otırğan. Olardıñ keybirin sözdiñ kieli küşimen de baylanıstırıp otıruşılıq köne däuirden bar qūbılıs. Sol eski zamandarda balalarğa köz tiiuden nemese jın-şaytannan saqtau maqsatımen eleusiz oğaş esimder qoyıp otırğan. Mäselen, İtbay, Küşikbay, Jamanbay tağı basqa.
Esim berudegi keñinen tarağan dästürdiñ biri – san esimmen baylanıstı bolıp keledi. Onday san esimderden qoyılğan kisi attarı bir san esiminen mıñ sanına deyin kezdesedi. Mısalı: Birbay, Birjan, Besbay, Jetibay, Segizbay, Elubay, Seksenbay, Toqsanbay, Jüzbay, Mıñbay. Kerisinşe, san esimnen qoyılğan äyel esimderi neken-saiaq qana. Al, balalarğa jarasımdı da sūlu esim berude eşbir şek bolmağan esimder tarihında ğasırlar boyı jañaru, eskiru, arhaizmge aynalu protsesi bolıp otıradı. Adamğa at qoiudıñ sebepteri aluan - türli tilek-maqsattarmen baylanıstı da bolıp otırğan. Būl zañdı qūbılıs. Adamğa at qoiudıñ sebepteri aluan türli tilek-maqsattarmen baylanıstı da bolıp otırğan.
1. Bala däuletti de bay, auqattı bolsın degen tilekpen qoyılğan esimder: Baybol, Däuletbay, Altınbay, Malbay t.b.
2. Küşti de batıl, qırağı da saq, erjürek bolsın dep qoyılğan esimder: Arıstan, Batır, Tarğın t.b.
3. Bala sūlu da körikti, ajarlı da ädemi bolsın degen tilekpen qoyılğan esimder: Aysūlu, Äsem, Nūrsūlu, Botagöz.
4. Densaulığı zor bolıp, ūzaq jasasın degen tilekpen qoyılğan esimder: Ūzaq, Ömirzaq, Mıñjasar.
5. Bala aqıldı da tapqır bolsın degen tilekpen qoyılğan esimder: Aqılbay, Aqılbek, Danışpan.
6. Bala mırza da jomart bolsın dep qoyılğan esimder: Jomart, Mırzabek, Märtay.
Esimderdi tañdap, talğap qoiuda būlardan basqa da belgiler men türli nışan, är türli jağdaiattar bolıp otırğan. Mäselege, Amanjan, Qarjaubay, Jolay tağı basqa.
Köp rette ertedegi esimder halıqtıñ ädet-ğūrıp, salt-sana, tarihi dästürlerimen baylanıstı qoyılıp otırğanı belgili. Al balaları tūrmay öle bergen üylerde ömirge jaña kelgen säbilerge: Toqtar, Tūrar, Tūrsın degen esimder qoyılıp otırğan.
Batırlar jırlarındağı halıq batırları men tamaşa, aqıldı da parasattı tarihi adamdardıñ dästürli esimderi ūrpaqtan-ūrpaqqa jetip, küni büginge deyin qoyılıp kele jatır.
Tilimizdegi keñinen tarağan eki ne üş sözderden qūralğan kürdeli tūlğası esimderdiñ köbirek kezdesetinderi – qūramında bay, bek, bi, han, sūltan, töre, şah, hanım komponentteri (sıñarları) bar esimder. Tarihi sipatı jağınan būl sözder arhaizm äri istorizm retinde kelmeske ketken äleumettik terminder.
Qazaq halqı tarihında feodal aqsüyekter – özderiniñ äleumettik tegin nemese ataq därejesin körsetu maqsatımen bay, bek, bi, töre siiaqtı sözderdi öz esimderine qosıp, qosaqtay aytıp otırğan edi. Būl anıqtauış sipattağı tūlğalar sol zamandardan bastap jalpı halıq esimderi qūramında da jii kezdesetin.
Biraq bizdiñ sovettik däuirde anıqtauıştar äueli mağınalarınan ayırılsa, endi bireuleri jaña mağınağa ie boldı. Mäselen, mırza qazirgi kezde «qayırımdı», «jomart», «märt adam», «bay», «äldi», «quattı». Būl künde ata-analar balalarına – bay, bek, bi, sūltan, töre sözderi arqılı jasalğan esimderdi sirek berip, balalarğa män-mağınası ayqın da anıq, sūlu da körkem esimder beredi:
Mäselen, Basat, Azat, Artur, Aybek, Serik, Alma, Dina, Mira, Säule tağı basqa.
Keybir esimderdiñ män-mağınası (semantikası) men dıbıstıq sipattarı arqılı belgili bir aymaq tūrğındarınıñ tildik erekşelikterin anıq bayqauğa boladı. Sol jergilikti tilder negizinde qoyılğan esimderdiñ aluan türli tūlğaları men tūrmıstıñ varianttarı da erekşelenip tūradı. Atap aytqanda, oñtüstik, tūrğındarı esimderine dauıssız erindik jäne sonar mdıbıstarı ornına qatañ dauıstı p dıbısı qoldanılsa, sol pdıbısı ornına sonar m dıbısınıñ qoldanıluı esimder men familiialardıñ tek basqa buındarında ğana emes, ortasında da kezdesip otıradı. Mäselen, Paqtagül (ädebi tildegi Maqtagül ornına), Palım (Balım); Polat (Bolat), Palımbet (Bolımbet) t.b.
Almatı, Jambıl, Taldıqorğan oblıstarında, sonday-aq Semey, Şığıs Qazaqstan oblıstarınıñ keybir audandarında ädebi tilimizdegi dauıssız ūiañ ş-dıbısı ornına til aldı ç-dıbısı qoldanıladı. Mäselen, Aqçal, Çegebay, Çotbay, Çoybek t.b.
Tilimizde halıqtıñ osınday ūlttıq psihologiialıq tüsinik, ırım, nanım-senim negizinde düniege kelgen esimder öte köp. Aytalıq, atı añızğa aynalğan Qorqıt esiminiñ şığu tarihı «Qorqıt ata» kitabında: «Qorqıt ata düniege kelgende, tabiğat alay-düley qaharına minip, kök aspandı qara būlt basıp, birneşe kün qarañğılıq bilep, eldiñ zäre qūtın qaşırğan kün bolıptı» delingen. Halıqtı qorqıtqan bala dep atın Qorqıt ataptı dese, endi bir derekterde Qorqıt tübiri – qūt - bereke, baylıq, ırıs mağınasında qoyılğan esim delinedi.