On Kazakh naming traditions (Names.txt, in full)
Derekköz: legacy/replace/Samples/Names.txt, in full
Tüpnuska (kirill)
Балаларға бүгінгі жарқын өмір, бақытты дәуір талабына сай жарасты да лайықты есім қою халық діттеп отырған мүдделі де маңызды мәселенің бірі болып саналады. Ата-ана дүниеге келген перзентке мағынасы айқын, әдемі де, айшықты сұлу есім беруді қалайды, бірақ олар қай атты таңдауда, одан кейін оны жазуда қиналысқа ұшырап отырады.
Бұл өмірлік мәселе. Сондықтан адамдарға есім беру мәселесі барлық уақытта да адамдарды толғантып келді, қазіргі кезде өзекті күйінде қалып отыр. Балаға жарасымды есім беруге ата-ана, олардың туған-туыс, жора-жолдастары ғана емес, жергілікті халық депутаттары кеңестері мен Азаматтық хал актілерін тіркеу бөлімдері де толық мүдделі. Адам есімі қоғам өмірі мен оны қоршаған ортамен тығыз байланысты.
Ұрпаққа жарасымды есім беру - ежелден келе жатқан, ізі суымаған жалпы халықтың игі дәстүрi. Есімдер де халық тіліндегі сөздер сияқты өмір сүріп, ескіріп әрі жаңарып отырады. Олар да ғасырлар үшін қарт шежіре сияқты ұрпаққа жеткізіп отырады.
Антропонимдер тілдегі сөздік құрамның бір бөлігі болып саналады. Ол өз арнасын жалпы халық тілі қорынан алады да тіліміздің ішкі заңына сәйкес дамиды. Сөйтіп ол тілдегі сөздердің (лексиканың) барлық салаларынан жасалады. Қазақ есімдерінің басым тобы халқымыздың өткен замандардан бастап күні бүгінге дейін мәдени-тарихи өмір бейнесін анық көрсетеді.
Лексикалық тұрғыдан қарағанда, олардың көне қабаттары негізгі де ұйытқы тірек боп табылып, төмендегідей лексика-семантикалық топқа жіктеледі.
Мал шаруашылығымен байланысты есімдер: Бота, Бұқа, Аққозы, Құлыншақ, Жылқыбай, Қозы т.б.
Табиғат құбылысымен байланысты есімдер: Таубай, Боран, Толғанай, Айым т.б.
Аңдар мен үй хайуанаттары және құстармен байланысты есімдер: Арыстан, Түлкібай, Лашын т.б.
Асыл металдар мен қымбат заттар атауларына байланысты есімдер: Алтын, Болат, Маржан т.б.
Өсімдік аттарына байланысты: Қызғалдақ, Райхан, Раушан, Гүлжан т.б.
Жеміс-жидек атауларымен байланысты: Алма, Мейіз, Анар, Жаңғақ, Өрік т.б.
Туыстық атаулармен байланысты: Атабек, Баба, Туғанбай, Жиенбай т.б.
Жер-су аттарына қойылған есімдер: Алатау, Еділ, Орал, Алтай, Жарқын т.б.
Үй-жиһаздарымен, мүліктерге байланысты: Шара, Табақбай, Айнагүл т.б.
10. Түрлі тағам аттарына байланысты есімдер: Айранбай, Шырынбай, Шекер, Сүттібай т.б.
Балаларға ат қоюды ертеде белгілі дәрежеде ырым мен дәстүр ерекше орын алып отырған. Олардың кейбірін сөздің киелі күшімен де байланыстырып отырушылық көне дәуірден бар құбылыс. Сол ескі замандарда балаларға көз тиюден немесе жын-шайтаннан сақтау мақсатымен елеусіз оғаш есімдер қойып отырған. Мәселен, Итбай, Күшікбай, Жаманбай тағы басқа.
Есім берудегі кеңінен тараған дәстүрдің бірі – сан есіммен байланысты болып келеді. Ондай сан есімдерден қойылған кісі аттары бір сан есімінен мың санына дейін кездеседі. Мысалы: Бірбай, Біржан, Бесбай, Жетібай, Сегізбай, Елубай, Сексенбай, Тоқсанбай, Жүзбай, Мыңбай. Керісінше, сан есімнен қойылған әйел есімдері некен-саяқ қана. Ал, балаларға жарасымды да сұлу есім беруде ешбір шек болмаған есімдер тарихында ғасырлар бойы жаңару, ескіру, архаизмге айналу процесі болып отырады. Адамға ат қоюдың себептері алуан - түрлі тілек-мақсаттармен байланысты да болып отырған. Бұл заңды құбылыс. Адамға ат қоюдың себептері алуан түрлі тілек-мақсаттармен байланысты да болып отырған.
1. Бала дәулетті де бай, ауқатты болсын деген тілекпен қойылған есімдер: Байбол, Дәулетбай, Алтынбай, Малбай т.б.
2. Күшті де батыл, қырағы да сақ, ержүрек болсын деп қойылған есімдер: Арыстан, Батыр, Тарғын т.б.
3. Бала сұлу да көрікті, ажарлы да әдемі болсын деген тілекпен қойылған есімдер: Айсұлу, Әсем, Нұрсұлу, Ботагөз.
4. Денсаулығы зор болып, ұзақ жасасын деген тілекпен қойылған есімдер: Ұзақ, Өмірзақ, Мыңжасар.
5. Бала ақылды да тапқыр болсын деген тілекпен қойылған есімдер: Ақылбай, Ақылбек, Данышпан.
6. Бала мырза да жомарт болсын деп қойылған есімдер: Жомарт, Мырзабек, Мәртай.
Есімдерді таңдап, талғап қоюда бұлардан басқа да белгілер мен түрлі нышан, әр түрлі жағдаяттар болып отырған. Мәселеге, Аманжан, Қаржаубай, Жолай тағы басқа.
Көп ретте ертедегі есімдер халықтың әдет-ғұрып, салт-сана, тарихи дәстүрлерімен байланысты қойылып отырғаны белгілі. Ал балалары тұрмай өле берген үйлерде өмірге жаңа келген сәбилерге: Тоқтар, Тұрар, Тұрсын деген есімдер қойылып отырған.
Батырлар жырларындағы халық батырлары мен тамаша, ақылды да парасатты тарихи адамдардың дәстүрлі есімдері ұрпақтан-ұрпаққа жетіп, күні бүгінге дейін қойылып келе жатыр.
Тіліміздегі кеңінен тараған екі не үш сөздерден құралған күрделі тұлғасы есімдердің көбірек кездесетіндері – құрамында бай, бек, би, хан, сұлтан, төре, шах, ханым компоненттері (сыңарлары) бар есімдер. Тарихи сипаты жағынан бұл сөздер архаизм әрі историзм ретінде келмеске кеткен әлеуметтік терминдер.
Қазақ халқы тарихында феодал ақсүйектер – өздерінің әлеуметтік тегін немесе атақ дәрежесін көрсету мақсатымен бай, бек, би, төре сияқты сөздерді өз есімдеріне қосып, қосақтай айтып отырған еді. Бұл анықтауыш сипаттағы тұлғалар сол замандардан бастап жалпы халық есімдері құрамында да жиі кездесетін.
Бірақ біздің советтік дәуірде анықтауыштар әуелі мағыналарынан айырылса, енді біреулері жаңа мағынаға ие болды. Мәселен, мырза қазіргі кезде «қайырымды», «жомарт», «мәрт адам», «бай», «әлді», «қуатты». Бұл күнде ата-аналар балаларына – бай, бек, би, сұлтан, төре сөздері арқылы жасалған есімдерді сирек беріп, балаларға мән-мағынасы айқын да анық, сұлу да көркем есімдер береді:
Мәселен, Басат, Азат, Артур, Айбек, Серік, Алма, Дина, Мира, Сәуле тағы басқа.
Кейбір есімдердің мән-мағынасы (семантикасы) мен дыбыстық сипаттары арқылы белгілі бір аймақ тұрғындарының тілдік ерекшеліктерін анық байқауға болады. Сол жергілікті тілдер негізінде қойылған есімдердің алуан түрлі тұлғалары мен тұрмыстың варианттары да ерекшеленіп тұрады. Атап айтқанда, оңтүстік, тұрғындары есімдеріне дауыссыз еріндік және сонар мдыбыстары орнына қатаң дауысты п дыбысы қолданылса, сол пдыбысы орнына сонар м дыбысының қолданылуы есімдер мен фамилиялардың тек басқа буындарында ғана емес, ортасында да кездесіп отырады. Мәселен, Пақтагүл (әдеби тілдегі Мақтагүл орнына), Палым (Балым); Полат (Болат), Палымбет (Болымбет) т.б.
Алматы, Жамбыл, Талдықорған облыстарында, сондай-ақ Семей, Шығыс Қазақстан облыстарының кейбір аудандарында әдеби тіліміздегі дауыссыз ұяң ш-дыбысы орнына тіл алды ч-дыбысы қолданылады. Мәселен, Ақчал, Чегебай, Чотбай, Чойбек т.б.
Тілімізде халықтың осындай ұлттық психологиялық түсінік, ырым, наным-сенім негізінде дүниеге келген есімдер өте көп. Айталық, аты аңызға айналған Қорқыт есімінің шығу тарихы «Қорқыт ата» кітабында: «Қорқыт ата дүниеге келгенде, табиғат алай-дүлей қаһарына мініп, көк аспанды қара бұлт басып, бірнеше күн қараңғылық билеп, елдің зәре құтын қашырған күн болыпты» делінген. Халықты қорқытқан бала деп атын Қорқыт атапты десе, енді бір деректерде Қорқыт түбірі – құт - береке, байлық, ырыс мағынасында қойылған есім делінеді.
QazaqKey
Balalarga bügingi zharkyn ömir, bakytty däwir talabyna saj zharasty da lajykty esim kojuw khalyk dittep otyrgan müddeli de mañyzdy mäseleniñ biri bolyp sanalady. Ata-ana dünijege kelgen perzentke magynasy ajkyn, ädemi de, ajshykty suluw esim beruwdi kalajdy, birak olar kaj atty tañdawda, odan kejin ony zhazuwda kinalyska ushyrap otyrady.
Bul ömirlik mäsele. Sondyktan adamdarga esim beruw mäselesi barlyk wakytta da adamdardy tolgantyp keldi, kazirgi kezde özekti küjinde kalyp otyr. Balaga zharasymdy esim beruwge ata-ana, olardyñ tuwgan-tuwys, zhora-zholdastary gana emes, zhergilikti khalyk deputattary keñesteri men Azamattyk khal aktilerin tirkew bölimderi de tolyk müddeli. Adam esimi kogam ömiri men ony korshagan ortamen tygyz bajlanysty.
Urpakka zharasymdy esim beruw - ezhelden kele zhatkan, izi suwymagan zhalpy khalyktyñ igi dästüri. Esimder de khalyk tilindegi sözder syjakty ömir sürip, eskirip äri zhañaryp otyrady. Olar da gasyrlar üshin kart shezhire syjakty urpakka zhetkizip otyrady.
Antroponimder tildegi sözdik kuramnyñ bir böligi bolyp sanalady. Ol öz arnasyn zhalpy khalyk tili korynan alady da tilimizdiñ ishki zañyna säjkes damidy. Söjtip ol tildegi sözderdiñ (leksikanyñ) barlyk salalarynan zhasalady. Kazak esimderiniñ basym toby khalkymyzdyñ ötken zamandardan bastap küni büginge dejin mädenij-tarikhyj ömir bejnesin anyk körsetedi.
Leksikalyk turgydan karaganda, olardyñ köne kabattary negizgi de ujytky tirek bop tabylyp, tömendegidej leksika-semantikalyk topka zhikteledi.
Mal sharuwashylygymen bajlanysty esimder: Bota, Buka, Akkozy, Kulynshak, Zhylkybaj, Kozy t.b.
Tabigat kubylysymen bajlanysty esimder: Tawbaj, Boran, Tolganaj, Ajym t.b.
Añdar men üj khajuwanattary zhäne kustarmen bajlanysty esimder: Arystan, Tülkibaj, Lashyn t.b.
Asyl metaldar men kymbat zattar atawlaryna bajlanysty esimder: Altyn, Bolat, Marzhan t.b.
Ösimdik attaryna bajlanysty: Kyzgaldak, Rajkhan, Rawshan, Gülzhan t.b.
Zhemis-zhidek atawlarymen bajlanysty: Alma, Mejiz, Anar, Zhañgak, Örik t.b.
Tuwystyk atawlarmen bajlanysty: Atabek, Baba, Tuwganbaj, Zhijenbaj t.b.
Zher-suw attaryna kojylgan esimder: Alataw, Edil, Oral, Altaj, Zharkyn t.b.
Üj-zhihazdarymen, mülikterge bajlanysty: Shara, Tabakbaj, Ajnagül t.b.
10. Türli tagam attaryna bajlanysty esimder: Ajranbaj, Shyrynbaj, Sheker, Süttibaj t.b.
Balalarga at kojuwdy ertede belgili därezhede yrym men dästür erekshe oryn alyp otyrgan. Olardyñ kejbirin sözdiñ kijeli küshimen de bajlanystyryp otyruwshylyk köne däwirden bar kubylys. Sol eski zamandarda balalarga köz tijuwden nemese zhyn-shajtannan saktaw maksatymen elewsiz ogash esimder kojyp otyrgan. Mäselen, Itbaj, Küshikbaj, Zhamanbaj tagy baska.
Esim beruwdegi keñinen taragan dästürdiñ biri – san esimmen bajlanysty bolyp keledi. Ondaj san esimderden kojylgan kisi attary bir san esiminen myñ sanyna dejin kezdesedi. Mysaly: Birbaj, Birzhan, Besbaj, Zhetibaj, Segizbaj, Eluwbaj, Seksenbaj, Toksanbaj, Zhüzbaj, Myñbaj. Kerisinshe, san esimnen kojylgan äjel esimderi neken-sajak kana. Al, balalarga zharasymdy da suluw esim beruwde eshbir shek bolmagan esimder tarikhynda gasyrlar bojy zhañaruw, eskiruw, arkhaizmge ajnaluw procesi bolyp otyrady. Adamga at kojuwdyñ sebepteri aluwan - türli tilek-maksattarmen bajlanysty da bolyp otyrgan. Bul zañdy kubylys. Adamga at kojuwdyñ sebepteri aluwan türli tilek-maksattarmen bajlanysty da bolyp otyrgan.
1. Bala däwletti de baj, awkatty bolsyn degen tilekpen kojylgan esimder: Bajbol, Däwletbaj, Altynbaj, Malbaj t.b.
2. Küshti de batyl, kyragy da sak, erzhürek bolsyn dep kojylgan esimder: Arystan, Batyr, Targyn t.b.
3. Bala suluw da körikti, azharly da ädemi bolsyn degen tilekpen kojylgan esimder: Ajsulu, Äsem, Nursulu, Botagöz.
4. Densawlygy zor bolyp, uzak zhasasyn degen tilekpen kojylgan esimder: Uzak, Ömirzak, Myñzhasar.
5. Bala akyldy da tapkyr bolsyn degen tilekpen kojylgan esimder: Akylbaj, Akylbek, Danyshpan.
6. Bala myrza da zhomart bolsyn dep kojylgan esimder: Zhomart, Myrzabek, Märtaj.
Esimderdi tañdap, talgap kojuwda bulardan baska da belgiler men türli nyshan, är türli zhagdajattar bolyp otyrgan. Mäselege, Amanzhan, Karzhawbaj, Zholaj tagy baska.
Köp rette ertedegi esimder khalyktyñ ädet-guryp, salt-sana, tarikhyj dästürlerimen bajlanysty kojylyp otyrgany belgili. Al balalary turmaj öle bergen üjlerde ömirge zhaña kelgen säbilerge: Toktar, Turar, Tursyn degen esimder kojylyp otyrgan.
Batyrlar zhyrlaryndagy khalyk batyrlary men tamasha, akyldy da parasatty tarikhyj adamdardyñ dästürli esimderi urpaktan-urpakka zhetip, küni büginge dejin kojylyp kele zhatyr.
Tilimizdegi keñinen taragan eki ne üsh sözderden kuralgan kürdeli tulgasy esimderdiñ köbirek kezdesetinderi – kuramynda baj, bek, bij, khan, sultan, töre, shakh, khanym komponentteri (syñarlary) bar esimder. Tarikhyj sipaty zhagynan bul sözder arkhaizm äri istorizm retinde kelmeske ketken älewmettik terminder.
Kazak khalky tarikhynda feodal aksüjekter – özderiniñ älewmettik tegin nemese atak därezhesin körsetuw maksatymen baj, bek, bij, töre syjakty sözderdi öz esimderine kosyp, kosaktaj ajtyp otyrgan edi. Bul anyktawysh sipattagy tulgalar sol zamandardan bastap zhalpy khalyk esimderi kuramynda da zhiji kezdesetin.
Birak bizdiñ sovettik däwirde anyktawyshtar äweli magynalarynan ajyrylsa, endi birewleri zhaña magynaga ije boldy. Mäselen, myrza kazirgi kezde «kajyrymdy», «zhomart», «märt adam», «baj», «äldi», «kuwatty». Bul künde ata-analar balalaryna – baj, bek, bij, sultan, töre sözderi arkyly zhasalgan esimderdi sirek berip, balalarga män-magynasy ajkyn da anyk, suluw da körkem esimder beredi:
Mäselen, Basat, Azat, Artuwr, Ajbek, Serik, Alma, Dina, Mira, Säwle tagy baska.
Kejbir esimderdiñ män-magynasy (semantikasy) men dybystyk sipattary arkyly belgili bir ajmak turgyndarynyñ tildik erekshelikterin anyk bajkawga bolady. Sol zhergilikti tilder negizinde kojylgan esimderdiñ aluwan türli tulgalary men turmystyñ varianttary da erekshelenip turady. Atap ajtkanda, oñtüstik, turgyndary esimderine dawyssyz erindik zhäne sonar mdybystary ornyna katañ dawysty p dybysy koldanylsa, sol pdybysy ornyna sonar m dybysynyñ koldanyluwy esimder men familijalardyñ tek baska buwyndarynda gana emes, ortasynda da kezdesip otyrady. Mäselen, Paktagül (ädebij tildegi Maktagül ornyna), Palym (Balym); Polat (Bolat), Palymbet (Bolymbet) t.b.
Almaty, Zhambyl, Taldykorgan oblystarynda, sondaj-ak Semej, Shygys Kazakstan oblystarynyñ kejbir awdandarynda ädebij tilimizdegi dawyssyz ujañ sh-dybysy ornyna til aldy ch-dybysy koldanylady. Mäselen, Akchal, Chegebaj, Chotbaj, Chojbek t.b.
Tilimizde khalyktyñ osyndaj ulttyk psikhologijalyk tüsinik, yrym, nanym-senim negizinde dünijege kelgen esimder öte köp. Ajtalyk, aty añyzga ajnalgan Korkyt esiminiñ shyguw tarikhy «Korkyt ata» kitabynda: «Korkyt ata dünijege kelgende, tabigat alaj-dülej kaharyna minip, kök aspandy kara bult basyp, birneshe kün karañgylyk bilep, eldiñ zäre kutyn kashyrgan kün bolypty» delingen. Khalykty korkytkan bala dep atyn Korkyt atapty dese, endi bir derekterde Korkyt tübiri – kut - bereke, bajlyk, yrys magynasynda kojylgan esim delinedi.
Resmij (2021)
Balalarğa bügıngı jarqyn ömır, baqytty däuır talabyna sai jarasty da laiyqty esım qoiu halyq dıttep otyrğan müddelı de mañyzdy mäselenıñ bırı bolyp sanalady. Ata-ana düniege kelgen perzentke mağynasy aiqyn, ädemı de, aişyqty sūlu esım berudı qalaidy, bıraq olar qai atty tañdauda, odan keiın ony jazuda qinalysqa ūşyrap otyrady.
Būl ömırlık mäsele. Sondyqtan adamdarğa esım beru mäselesı barlyq uaqytta da adamdardy tolğantyp keldı, qazırgı kezde özektı küiınde qalyp otyr. Balağa jarasymdy esım beruge ata-ana, olardyñ tuğan-tuys, jora-joldastary ğana emes, jergılıktı halyq deputattary keñesterı men Azamattyq hal aktılerın tırkeu bölımderı de tolyq müddelı. Adam esımı qoğam ömırı men ony qorşağan ortamen tyğyz bailanysty.
Ūrpaqqa jarasymdy esım beru - ejelden kele jatqan, ızı suymağan jalpy halyqtyñ igı dästüri. Esımder de halyq tılındegı sözder siiaqty ömır sürıp, eskırıp ärı jañaryp otyrady. Olar da ğasyrlar üşın qart şejıre siiaqty ūrpaqqa jetkızıp otyrady.
Antroponimder tıldegı sözdık qūramnyñ bır bölıgı bolyp sanalady. Ol öz arnasyn jalpy halyq tılı qorynan alady da tılımızdıñ ışkı zañyna säikes damidy. Söitıp ol tıldegı sözderdıñ (leksikanyñ) barlyq salalarynan jasalady. Qazaq esımderınıñ basym toby halqymyzdyñ ötken zamandardan bastap künı bügınge deiın mädeni-tarihi ömır beinesın anyq körsetedı.
Leksikalyq tūrğydan qarağanda, olardyñ köne qabattary negızgı de ūiytqy tırek bop tabylyp, tömendegıdei leksika-semantikalyq topqa jıkteledı.
Mal şaruaşylyğymen bailanysty esımder: Bota, Būqa, Aqqozy, Qūlynşaq, Jylqybai, Qozy t.b.
Tabiğat qūbylysymen bailanysty esımder: Taubai, Boran, Tolğanai, Aiym t.b.
Añdar men üi haiuanattary jäne qūstarmen bailanysty esımder: Arystan, Tülkıbai, Laşyn t.b.
Asyl metaldar men qymbat zattar ataularyna bailanysty esımder: Altyn, Bolat, Marjan t.b.
Ösımdık attaryna bailanysty: Qyzğaldaq, Raihan, Rauşan, Güljan t.b.
Jemıs-jidek ataularymen bailanysty: Alma, Meiız, Anar, Jañğaq, Örık t.b.
Tuystyq ataularmen bailanysty: Atabek, Baba, Tuğanbai, Jienbai t.b.
Jer-su attaryna qoiylğan esımder: Alatau, Edıl, Oral, Altai, Jarqyn t.b.
Üi-jihazdarymen, mülıkterge bailanysty: Şara, Tabaqbai, Ainagül t.b.
10. Türlı tağam attaryna bailanysty esımder: Airanbai, Şyrynbai, Şeker, Süttıbai t.b.
Balalarğa at qoiudy ertede belgılı därejede yrym men dästür erekşe oryn alyp otyrğan. Olardyñ keibırın sözdıñ kielı küşımen de bailanystyryp otyruşylyq köne däuırden bar qūbylys. Sol eskı zamandarda balalarğa köz tiiuden nemese jyn-şaitannan saqtau maqsatymen eleusız oğaş esımder qoiyp otyrğan. Mäselen, İtbai, Küşıkbai, Jamanbai tağy basqa.
Esım berudegı keñınen tarağan dästürdıñ bırı – san esımmen bailanysty bolyp keledı. Ondai san esımderden qoiylğan kısı attary bır san esımınen myñ sanyna deiın kezdesedı. Mysaly: Bırbai, Bırjan, Besbai, Jetıbai, Segızbai, Elubai, Seksenbai, Toqsanbai, Jüzbai, Myñbai. Kerısınşe, san esımnen qoiylğan äiel esımderı neken-saiaq qana. Al, balalarğa jarasymdy da sūlu esım berude eşbır şek bolmağan esımder tarihynda ğasyrlar boiy jañaru, eskıru, arhaizmge ainalu protsesı bolyp otyrady. Adamğa at qoiudyñ sebepterı aluan - türlı tılek-maqsattarmen bailanysty da bolyp otyrğan. Būl zañdy qūbylys. Adamğa at qoiudyñ sebepterı aluan türlı tılek-maqsattarmen bailanysty da bolyp otyrğan.
1. Bala däulettı de bai, auqatty bolsyn degen tılekpen qoiylğan esımder: Baibol, Däuletbai, Altynbai, Malbai t.b.
2. Küştı de batyl, qyrağy da saq, erjürek bolsyn dep qoiylğan esımder: Arystan, Batyr, Tarğyn t.b.
3. Bala sūlu da körıktı, ajarly da ädemı bolsyn degen tılekpen qoiylğan esımder: Aisūlu, Äsem, Nūrsūlu, Botagöz.
4. Densaulyğy zor bolyp, ūzaq jasasyn degen tılekpen qoiylğan esımder: Ūzaq, Ömırzaq, Myñjasar.
5. Bala aqyldy da tapqyr bolsyn degen tılekpen qoiylğan esımder: Aqylbai, Aqylbek, Danyşpan.
6. Bala myrza da jomart bolsyn dep qoiylğan esımder: Jomart, Myrzabek, Märtai.
Esımderdı tañdap, talğap qoiuda būlardan basqa da belgıler men türlı nyşan, är türlı jağdaiattar bolyp otyrğan. Mäselege, Amanjan, Qarjaubai, Jolai tağy basqa.
Köp rette ertedegı esımder halyqtyñ ädet-ğūryp, salt-sana, tarihi dästürlerımen bailanysty qoiylyp otyrğany belgılı. Al balalary tūrmai öle bergen üilerde ömırge jaña kelgen säbilerge: Toqtar, Tūrar, Tūrsyn degen esımder qoiylyp otyrğan.
Batyrlar jyrlaryndağy halyq batyrlary men tamaşa, aqyldy da parasatty tarihi adamdardyñ dästürlı esımderı ūrpaqtan-ūrpaqqa jetıp, künı bügınge deiın qoiylyp kele jatyr.
Tılımızdegı keñınen tarağan ekı ne üş sözderden qūralğan kürdelı tūlğasy esımderdıñ köbırek kezdesetınderı – qūramynda bai, bek, bi, han, sūltan, töre, şah, hanym komponentterı (syñarlary) bar esımder. Tarihi sipaty jağynan būl sözder arhaizm ärı istorizm retınde kelmeske ketken äleumettık terminder.
Qazaq halqy tarihynda feodal aqsüiekter – özderınıñ äleumettık tegın nemese ataq därejesın körsetu maqsatymen bai, bek, bi, töre siiaqty sözderdı öz esımderıne qosyp, qosaqtai aityp otyrğan edı. Būl anyqtauyş sipattağy tūlğalar sol zamandardan bastap jalpy halyq esımderı qūramynda da jiı kezdesetın.
Bıraq bızdıñ sovettık däuırde anyqtauyştar äuelı mağynalarynan aiyrylsa, endı bıreulerı jaña mağynağa ie boldy. Mäselen, myrza qazırgı kezde «qaiyrymdy», «jomart», «märt adam», «bai», «äldı», «quatty». Būl künde ata-analar balalaryna – bai, bek, bi, sūltan, töre sözderı arqyly jasalğan esımderdı sirek berıp, balalarğa män-mağynasy aiqyn da anyq, sūlu da körkem esımder beredı:
Mäselen, Basat, Azat, Artur, Aibek, Serık, Alma, Dina, Mira, Säule tağy basqa.
Keibır esımderdıñ män-mağynasy (semantikasy) men dybystyq sipattary arqyly belgılı bır aimaq tūrğyndarynyñ tıldık erekşelıkterın anyq baiqauğa bolady. Sol jergılıktı tılder negızınde qoiylğan esımderdıñ aluan türlı tūlğalary men tūrmystyñ varianttary da erekşelenıp tūrady. Atap aitqanda, oñtüstık, tūrğyndary esımderıne dauyssyz erındık jäne sonar mdybystary ornyna qatañ dauysty p dybysy qoldanylsa, sol pdybysy ornyna sonar m dybysynyñ qoldanyluy esımder men familiialardyñ tek basqa buyndarynda ğana emes, ortasynda da kezdesıp otyrady. Mäselen, Paqtagül (ädebi tıldegı Maqtagül ornyna), Palym (Balym); Polat (Bolat), Palymbet (Bolymbet) t.b.
Almaty, Jambyl, Taldyqorğan oblystarynda, sondai-aq Semei, Şyğys Qazaqstan oblystarynyñ keibır audandarynda ädebi tılımızdegı dauyssyz ūiañ ş-dybysy ornyna tıl aldy tş-dybysy qoldanylady. Mäselen, Aqtşal, Tşegebai, Tşotbai, Tşoibek t.b.
Tılımızde halyqtyñ osyndai ūlttyq psihologiialyq tüsınık, yrym, nanym-senım negızınde düniege kelgen esımder öte köp. Aitalyq, aty añyzğa ainalğan Qorqyt esımınıñ şyğu tarihy «Qorqyt ata» kıtabynda: «Qorqyt ata düniege kelgende, tabiğat alai-dülei qaharyna mınıp, kök aspandy qara būlt basyp, bırneşe kün qarañğylyq bilep, eldıñ zäre qūtyn qaşyrğan kün bolypty» delıngen. Halyqty qorqytqan bala dep atyn Qorqyt atapty dese, endı bır derekterde Qorqyt tübırı – qūt - bereke, bailyq, yrys mağynasynda qoiylğan esım delınedı.